حوزه زمین و ملک کشور به دلیل گستردگی بسیار زیاد و درگیر بودن تعداد بسیار بالای دستگاه و نهاد، با چالشها و مسائل زیادی مواجه است که سبب بروز ناکارآمدی در ارائه خدمات به مردم و انجام مطلوب وظایف دولت شده است. چندمرجعی و تداخل کاری، گسستگی داده، قوانین و سامانههای موازی، هدر رفت منابع و مقاومت دستگاهها در مقابل تغییرات از عمدهترین مسائل و ناکارآمدیهای دولت برای حصول حاکمیت مطلوب در این حوزه است (شکل زیر).
مسائلی که بهموجب آن ناکارآمدی در حوزههای مختلف اتفاق میافتد، گرچه دارای عوامل متعددی است، اما میتوان ناهماهنگی بین دستگاهها و نهادهای مختلف، نبود قوانین و مقررات یکدست، شفاف و روان و عدم دسترسی به دادهها و اطلاعات صحیح و بهروز را ریشه و منشأ، بسیاری از این مشکلات، برشمرد. تجارب سالهای قبل و توجه به رویکردهای جهانی نشان میدهد که این مسائل و چالشهای دولت، زمانی قابلحل است که بتوان یک نگاه اکوسیستمی (زیستبومی) به حوزههای کاری دولت، داشت. نگاهی که در آن هماهنگی و همافزایی بین دستگاهها و نهادهای دولت، حداقل کردن مقررات، چابکی فرآیندها، مشارکت با بخش خصوصی، تصمیمگیری مبتنی بر داده و همکاری برای خلق ارزشهای جدید، بهعنوان اصول و محورهای کاری، در نظر گرفته شود. بر این مبنا، حل مسائل پیچیده در حوزه مدیریت زمین و ملک و بعلاوه حصول اهداف حاکمیت مطلوب، بنا بر تجارب موفق کشورهای پیشرو، نیازمند طراحی و اجرای رویکرد زیستبومی است. به همین دلیل، زیستبوم دیجیتال زمین و اراضی، کوشش و تلاشی در این حوزه است و میتوان امیدوار بود که راهاندازی و عملیاتی کردن آن، مزایا و منافع زیادی را برای شهروندان، بخش خصوصی و دولت، به همراه داشته باشد که به مواردی در شکل زیر، اشاره شده است.
طراحی و پیادهسازی صحیح زیستبوم دیجیتال زمین و ملک (با عنوان زمیننت در این سند نامیده میشود)، نیازمند شناخت دقیق از کسب و کار زمین و ملک با تاکید بر شناخت فرآیندها، همکاریها و تعاملات بین دستگاهی است. در این راستا، زمین و ملک به عنوان یک موجودیت در یک چرخه عمر در نظر گرفته شده است که در شکل زیر، نشان داده شده است که هم دامنه کاری مدیریت زمین و ملک را مشخص کرده است و هم سامانههای کلیدی کشور در هر کدام از حوزههای این دامنه را معرفی نموده است.
بر مبنای 6 حوزه کاری شناسایی شده ، کسب و کار زمین در قالب 13 گروه فرآیندی، 45 فرآیندی عمومی با مشارکت حدود 52 دستگاه و نهاد بازیگر، تحلیل و مدلسازی شده است که مجموعهای نسبتا زیاد از همکاریها، تراکنشها و تبادل مدارک دیجیتال در این زیستبوم، شکل گرفته است:
خوشبختانه در سالهای اخیر در کشور، فعالیتهای بسیار ارزشمندی در حوزه مدیریت دیجیتال زمین و ملک کشور صورت گرفته است که تصویب قانون الزام به ثبت رسمی اموال غیرمنقول و فعالیتهای اجرایی مرتبط در خصوص یکپارچگی سامانهها، توسعه و عملیاتی شدن سکوی پنجره واحد زمین (مجوزها و پایش زمین) و عملیاتی شدن سکوی کاتب (خدمات ثبتی)، از نمونه اقدامات ارزشمند سالهای قبل است که زمینه ایجاد زمیننت و دیگر را فراهم نموده است. شکل زیر، جایگاه پلتفرم زمیننت را در کنار مجموعه سامانههای مرتبط، نمایش میدهد.
بنابراین طراحی و ایجاد زمیننت نیازمند دنبال نمودن ایدهها و رویکردهای تحول دیجیتالی با نگاه زیستبومی (که در بالا اشاره شد) و همچنین توجه به وضعیت فعلی است. بر این اساس، در ابتدا سعی گردید که مدلهای و معماریهای مرجع، مطالعه و بررسی شوند. سپس بر مبنای مدلهای مرجع، الزامات قانونی و همچنین با ایده رفع چالشهای حوزه مدیریت زمین و ملک، ابتدا ماموریت و اهداف ارزشی پلتفرم زیستبوم زمین و ملک به درستی طراحی گردند و بر این اساس انتظارات مورد انتظار در قالب مدل قابلیت تشریح گردد. برای پاسخ به این انتظارات، یک مدل مفهومی از طرح کلی پلتفرم ارائه گردید و مبنایی برای طراحی معماری منطقی پلتفرم زمیننت گردید. شرح این بخش در شکل زیر، ارائه شده است.
معماری راهکار سکوی زمین بر مبنای مجموعه از بلوکهای سازنده (ماژولهای قابل استفاده مجدد)، طراحی گردیده است که در مجموعهای از لایهها، تقسیمبندی شدهاند. در مجموع 107 ماژول (بلوک سازنده) در معماری راهکار زیستبوم زمین و ملک در نظر گرفته شده است که در 19 طبقه جداگانه قرار گرفتهاند.
همچنین، مدل اجرایی آن به صورت ایجاد نهاد مجری پروژه (SPV) با مشارکت بخش دولتی و خصوصی در نظر گرفته شده است که با حضور وزارتخانهها و سازمانهای کلیدی مانند وزارت جهاد کشاورزی، وزارت راه و شهرسازی، وزارت کشور، سازمان ثبت اسناد و املاک و با نظارت فنی سازمان فناوری اطلاعات در مشارکت با سازمانها و نهادهای بخش خصوصی مانند اتحادیه املاک، سازمان نظام مهندسی ساختمان و کانون سردفترداران، شکل خواهد گرفت.