از سامانههای جزیرهای تا خدمات یکپارچه، هوشمند و دادهمحور
سلامت یکی از گستردهترین و پیچیدهترین زیستبومهای خدمات عمومی کشور است. شهروندان، پزشکان و سایر حرفهمندان سلامت، بیمارستانها و مراکز درمانی، آزمایشگاهها، مراکز تصویربرداری، داروخانهها، سازمانهای بیمهگر، دانشگاههای علوم پزشکی، نهادهای تنظیمگر، تأمینکنندگان محصولات سلامتمحور و کسبوکارهای دیجیتال، هر یک بخشی از این اکوسیستم را تشکیل میدهند.
طی سالهای گذشته، سامانههای متعددی در حوزههایی مانند پرونده الکترونیک سلامت، نسخه الکترونیکی، بیمه، بیمارستان، داروخانه، آزمایشگاه، تصویربرداری و خدمات بهداشتی ایجاد شده است. با وجود آثار مثبت این سامانهها، توسعه مستقل و سازمانمحور آنها موجب شده است که اطلاعات، فرایندها و خدمات سلامت همچنان در بخشهایی از نظام سلامت بهصورت پراکنده و جزیرهای اداره شوند.
مسئله چیست؟
مسئله اصلی، کمبود سامانه یا داده نیست؛ بلکه نبود پیوند مؤثر، استاندارد و قابل اعتماد میان سامانهها، سازمانها، فرایندها و بازیگران مختلف نظام سلامت است. برای مثال، ممکن است اطلاعات مربوط به یک بیمار در چند مرکز و سامانه مختلف وجود داشته باشد، اما در زمان مراجعه بعدی همه اطلاعات موردنیاز (سفرنامه بیمار) در اختیار فرد مجاز قرار نگیرد. با کمبود اطلاعات مربوط به سوابق بیمار، ممکن است در مواردی تشخیص بیماریهای پیچیده دشوار یا غیر ممکن باشد، احتمال تکرار برخی آزمایشها یا اقدامات تشخیصی غیر ضروری ویا کم ارزش افزایش مییابد، مسیر ارجاع بیمار بهصورت کامل قابل پیگیری نیست و خود بیمار ناچار میشود بخشی از ارتباط میان مراکز مختلف را برقرار کند. در حوزه بیمه نیز استحقاق بیمهای، تعهد بیمهگر، اسناد خدمت، رسیدگی و پرداخت ممکن است در سامانههای متفاوت انجام شدهو رسیدگی به مطالبات زمانبر باشد. در زنجیره دارو و تجهیزات نیز زمانی میتوان تصویری دقیق از نیاز و مصرف واقعی داشت که اطلاعات نسخه، موجودی، توزیع، تحویل و مصرف بتوانند در چارچوبی منسجم با یکدیگر مرتبط شوند. تعدد ارتباطات نقطهبهنقطه میان سامانهها، استفاده از استانداردها و کدهای متفاوت، ورود چندباره اطلاعات، دشواری رهگیری فرایندهای بینسازمانی و نبود تصویری یکپارچه از دادهها، علاوه بر افزایش هزینه و پیچیدگی، امکان تصمیمگیری سریع و مبتنی بر شواهد را نیز محدود میکند. قانون برنامه هفتم پیشرفت نیز بر اتصال یکپارچه سامانههای سلامت، تبادل برخط اطلاعات، استقرار پزشک خانواده و نظام ارجاع الکترونیکی، استحقاقسنجی، تبادل الکترونیکی اسناد، اعمال قواعد سلامت و توسعه خدمات هوشمند تأکید کرده است
راهکار ایجاد یک اکوسیستم هوشمند و یکپارچه
رویکرد اکوسیستم دیجیتال سلامت، ایجاد یک سامانه بزرگ برای جایگزینی همه سامانههای موجود نیست. هدف آن است که سامانهها و بازیگران موجود بتوانند در چارچوبی مشترک، امن، استاندارد و قابل اعتماد با یکدیگر تعامل کنند. در این چارچوب، شبکه ملی تبادل اطلاعات و خدمات سلامت (HealthNet) بهعنوان زیرساخت مشترک اکوسیستم طراحی شده است. HealthNet بستری برای عضویت و اتصال قاعدهمند ذینفعان، تبادل امن و استاندارد دادهها، اسناد و تراکنشهای سلامت، هماهنگی فرایندهای بینسازمانی، اعمال قواعد مصوب و ثبت شواهد قابل پیگیری و حسابرسی فراهم میکند.
این تحول برای مردم چه معنایی دارد؟ هدف نهایی تحول دیجیتال سلامت، سادهتر شدن فناوری نیست، بلکه سادهتر، پیوستهتر و ایمنتر شدن تجربه دریافت خدمات سلامت برای مردم است. در الگوی مطلوب، شهروند نباید برای جابهجایی اطلاعات میان سازمانهای مختلف نقش «پیامرسان» را ایفا کند. با ایجاد ارتباط مناسب میان اجزای اکوسیستم، مسیر بیمار میتواند از مراقبت اولیه و پزشک خانواده تا ارجاع، تشخیص، درمان، دریافت دارو، ترخیص و پیگیری بعدی، بهصورت منسجمتری مدیریت شود. این تحول میتواند به کاهش خدمات تکراری و غیرضروری، دسترسی بهتر پزشک مجاز به اطلاعات موردنیاز، کاهش مراجعات و فرایندهای اداری غیرضروری، شفافتر شدن تعهدات بیمهای، کاهش سهم پرداخت از جیب و بهبود تداوم مراقبت کمک کند. عدالت در دسترسی نیز یکی از اصول طراحی اکوسیستم است. خدمات دیجیتال نباید صرفاً برای افراد برخوردار از تلفن هوشمند، اینترنت پرسرعت یا مهارت دیجیتال طراحی شوند. ازاینرو، پیشبینی کانالهای حضوری و شیوه خدمتگیری با همراهی و راهنمایی متصدی، خدمات مبتنی بر پیامک و کدهای دستوری، امکان اقدام نماینده قانونی برای کودک یا فرد تحت تکفل، خدمات چندزبانه و دسترسپذیری برای افراد دارای معلولیت، بخشی از رویکرد طراحی این اکوسیستم است.
ارزش ایجادشده برای بازیگران اکوسیستم
برای شهروندان
دسترسی سادهتر به خدماتی باکیفیت بالاتر، کاهش سردرگمی میان سامانهها و سازمانها، تداوم بهتر مراقبت، شفافیت بیشتر در پوشش بیمهای و کاهش نیاز به ارائه مکرر اطلاعات و مدارک، کاهش پرداخت از جیب
برای پزشکان و ارائهدهندگان خدمات سلامت
دسترسی مجاز و هدفمند به اطلاعات موردنیاز، کاهش ورود مجدد اطلاعات، دریافت پاسخهای استاندارد از سایر اجزای نظام سلامت و امکان هماهنگی بهتر در مسیر درمان و ارجاع، تسریع در پرداخت مطالبات
برای سازمانهای بیمهگر
استحقاقسنجی دقیقتر، تبادل استاندارد اسناد، کاهش خطا و دوبارهکاری، شناسایی خدمات تکراری، غیر ضروری و کمارزش یا غیرمنطبق و فراهم شدن بستر مناسبتر برای خرید راهبردی خدمات سلامت.
برای نهادهای حاکمیتی و تنظیمگران
دسترسی به تصویری بهنگامتر از عملکرد نظام سلامت، امکان پایش اجرای قواعد، مشاهده روند مصرف منابع، ارزیابی کیفیت و ایمنی و حرکت از نظارت پسینی و گزارشمحور به حکمرانی هوشمند و مبتنی بر داده.
برای کسبوکارها و بخش خصوصیپ
کاهش پیچیدگی اتصال به بازیگران متعدد، فراهم شدن قواعد و رابطهای مشترک، کاهش هزینه ورود به بازار و ایجاد زمینه رقابت و نوآوری در ارائه خدمات دیجیتال سلامت.
از فرایندهای سازمانی به سفر یکپارچه سلامت:
یکی از مهمترین تغییرات مورد انتظار، تغییر نگاه از سامانه و سازمان به سفر شهروند است. بهجای آنکه هر سازمان صرفاً بخش مربوط به خود را ببیند، اکوسیستم دیجیتال سلامت میکوشد ارتباط میان مراحل مختلف خدمت را برقرار کند؛ برای مثال:
در چنین الگویی، اطلاعات موردنیاز در هر مرحله، با رعایت قواعد دسترسی، در اختیار بازیگر مجاز قرار میگیرد و نتیجه هر مرحله میتواند ورودی مرحله بعد باشد. نتیجه مطلوب، تجربهای پیوستهتر برای شهروند و تصویری کاملتر برای نظام سلامت است.
مسیر تحول:
تحقق اکوسیستم دیجیتال سلامت یک پروژه یکمرحلهای نیست و بهصورت تدریجی انجام میشود. در گام نخست، شناخت اکوسیستم، شناسایی بازیگران، حوزههای کسبوکاری و فرایندهای بینسازمانی، بررسی وضعیت موجود و تدوین معماری کلان مورد توجه قرار گرفته است. در گامهای بعدی، تمرکز بر ایجاد و تثبیت قابلیتهای پایه نظیر هویت و دسترسی امن، استانداردهای مشترک، کیفیت داده، اتصال سامانهها و شکلگیری سازوکارهای تعامل میان بازیگران خواهد بود. پس از تثبیت این زیرساختها، فرایندهای اولویتدار مانند پزشک خانواده و ارجاع، نسخه و دارو، استحقاق بیمهای، تبادل اسناد، بستری و ترخیص، زنجیره تأمین و سفر بیمار میتوانند بهتدریج در چارچوب اکوسیستم یکپارچه شوند. در مراحل بلوغ، دادههای استاندارد و قابل اعتماد میتوانند زمینه توسعه خدمات هوشمند، تحلیل پیشبین، تصمیمیاری، پایش هوشمند و استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی را فراهم کنند.
- چشمانداز: چشمانداز اکوسیستم دیجیتال سلامت، ایجاد نظامی است که در آن:
- اطلاعات بهجای شهروند حرکت کند
- خدمات بهجای سازمانها حول سفر بیمار هماهنگ شوند
- قواعد بهجای کنترل صرفاً پسینی، در جریان فرایند قابل اعمال باشند
- و داده بهجای باقی ماندن در سامانههای جزیرهای، با رعایت حقوق شهروندان به ابزار تصمیمگیری، برنامهریزی و ارتقای سلامت تبدیل شود
HealthNet زیرساخت مشترک این تحول است؛ بستری برای پیوند دادن بازیگران، دادهها، خدمات و فرایندهای نظام سلامت و حرکت تدریجی از دیجیتالیکردن خدمات منفرد به سوی حکمرانی یکپارچه اکوسیستم سلامت.