معرفی اکوسیستم و مسئله/چالشهای موجود
در ساختار پیچیده و چندوجهی تجارت بینالملل، تسهیل و تسریع فرآیندهای تجاری یکی از الزامات اساسی توسعه اقتصادی به شمار میرود. گزارش پیشرو با تمرکز بر شناخت و تحلیل «زیستبوم تجارت فرامرزی»، به بررسی مسیر اجرایی استقرار شبکه تجارت فرامرزی اختصاص دارد. مفهوم شبکه تجارت در کشورهای مختلف با عناوینی مانند پنجره واحد، سکو یا شبکه شناخته می شود. مطالعه شبکه تجارت فرامرزی بر اساس استانداردهای بینالمللی نظیر UN/CEFACT انجام شده است.
شبکه تجارت (پنجره واحد تجارت فرامرزی) به عنوان نقطه کانونی زیستبوم تجارت، به بازیگران کلیدی حوزه تجارت فرامرزی اجازه میدهد اطلاعات و اسناد استانداردشده خود را منحصراً از طریق یک درگاه یکپارچه مبادله دهند. این بستر با هدف تسهیل، مدیریت و تحقق کلیه الزامات نظارتی مرتبط با فرآیندهای واردات، صادرات و ترانزیت طراحی شده است.
اساسیترین ویژگی و محور اصلی کارآمدی در این سیستم، اتکا به اصل بنیادی «یکبار ثبت اطلاعات» است. بر مبنای این اصل، تجار و فعالان اقتصادی کلیه دادههای مرتبط با عملیات تجاری خود را تنها یک بار و بهصورت الکترونیکی در درگاه مذکور ارائه میدهند. تمایز تجارت پیش و پس از اجرای شبکه تجارت فرامرزی به عنوان نمونه در سنگاپور در شکل زیر نشان داده شده است. بدین ترتیب، با حذف موازیکاریها، نیاز به ارائه مکرر و جداگانه اطلاعات یکسان به نهادها و سازمانهای دولتی مختلف به طور کامل مرتفع میگردد که این امر گامی استوار در جهت یکپارچگی، چابکی و شفافیت در زیستبوم تجارت فرامرزی خواهد بود.
پیشرانها
بر اساس دادههای گزارش سهولت کسبوکار بانک جهانی، وضعیت فعلی تجارت فرامرزی ایران بهویژه در شاخص انطباق مرزی نشاندهنده گلوگاههای جدی است؛ بهطوریکه زمان انطباق مرزی برای صادرات 101ساعت و واردات 141 ساعت و همچنین هزینههای این بخش 415 دلار برای صادرات و 660 دلار برای واردات، بسیار بالاتر از میانگین منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا و کشورهای پردرآمد است. با توجه به این تاخیرها و هزینههای چشمگیر در گمرکها، پروژههای پیشران باید مستقیماً بر کاهش توقفهای فیزیکی و حذف فرآیندهای تکرارشونده متمرکز شوند. پیادهسازی و تکمیل پنجره واحد تجارت فرامرزی جهت تحقق اصل یکبار ثبت اطلاعات، هوشمندسازی فرآیندهای تجارت، یکپارچهسازی خدمات نهادهای مستقر در مرز، و استقرار سیستمهای جامع مدیریت ریسک برای به حداقل رساندن بازرسیهای فیزیکی مکرر، حیاتیترین پروژههایی هستند که برای بهبود این وضعیت باید در اولویت قرار گیرند.
مشکلات موجود
وضعیت کنونی زیستبوم تجارت فرامرزی، به دلیل تعدد و گستردگی بازیگران و فقدان یکپارچگی میان آنها، از کارآیی و چابکی لازم برخوردار نیست. در حال حاضر، انجام یک فرآیند تجاری مستلزم تعاملات پیچیده و تبادل اطلاعات میان طیف وسیعی از ذینفعان است؛ شبکهای درهمتنیده که در آن فعالان بخش خصوصی (نظیر بازرگانان و زنجیره حملونقل)، مؤسسات مالی و بیمهای و تشکلهای غیردولتی یا نیمهدولتی باید به طور مستمر با یکدیگر در ارتباط باشند. تنها در ایران بیش از 20 دستگاه صدور مجوز در فرایند واردات و صادرات مشارکت دارند. پراکندگی بازیگران و فقدان هماهنگی سیستمی میان آنها، منجر به شکلگیری فرآیندهای موازی، الزام به ارائه مکرر اسناد و اطلاعات و در نهایت افزایش چشمگیر زمان و هزینه تجارت شده است که همین امر لزوم گذار به سمت سامانههای یکپارچه نظیر پنجره واحد را بیش از پیش نمایان میسازد.
در کنار تعدد بازیگران، یکی دیگر از چالشهای بنیادین زیستبوم تجارت فرامرزی کشور، تکثر و پراکندگی سامانههای الکترونیکی است. دهها سامانه مختلف نظیر سامانه جامع تجارت ایرانیان، سامانه جامع امور گمرکی، درگاه ملی مجوزهای کشور، … با یکپارچگی محدود در حال فعالیت هستند. اگرچه توسعه هر یک از این سامانهها با هدف الکترونیکی شدن بخشی از فرآیندها صورت گرفته است، اما فقدان یک معماری کلان و منسجم باعث شده تا بازرگانان با شبکهای پیچیده از درگاههای متعدد مواجه شوند. این تعدد سامانهها نه تنها به دوبارهکاری و ثبت مکرر اطلاعات میانجامد، بلکه به دلیل بروز اختلالات ارتباطی میان دستگاهی و عدم تحقق کامل اصل یکبار ثبت اطلاعات، به گلوگاهی برای کندی فرآیندهای تجاری و افزایش هزینههای پنهان تجارت تبدیل شده است.
شبکه تجارت چه مزایایی در کشورهای دیگر به همراه داشته است؟
برای اینکه تصویر روشنی از مزایای استقرار شبکه تجارت فرامرزی پیدا کنیم، تجربیات دو کشور مختلف سنگاپور به عنوان پیشرو در این زمینه و غنا به عنوان کشور آفریقایی با سطح بلوغ دیجیتال و اقتصادی نه چندان قوی را بررسی می کنیم. استقرار سیستم TradeNet در سنگاپور تحولی چشمگیر در تسهیل و چابکسازی فرآیندهای تجارت فرامرزی ایجاد کرده است. بررسی عملکرد این سیستم در قیاس با رویههای پیشین نشان میدهد که انتقال به یک پلتفرم یکپارچه الکترونیکی توانسته است با تمرکز بر دریافت یکپارچه دادهها، موانع اداری را به طور چشمگیری تقلیل دهد.. تقلیل اسناد مورد نیاز از دهها مورد به تنها یک سند الکترونیکی، حذف مراجعات فیزیکی مکرر به نهادهای نظارتی، کاهش چشمگیر زمان دریافت تأییدیهها از چندین روز به کمتر از ده دقیقه، فراهم شدن امکان فعالیت ۲۴ ساعته و در نهایت کاهش قابلتوجه هزینههای پردازش اسناد تجاری، از جمله مهمترین دستاوردهای این پلتفرم محسوب میشود. در تجربهای دیگر، سامانه یکپارچه GCNet به عنوان یکی از الگوهای موفق در سال 2000 میلادی در غنا راهاندازی شده است. هدف از استقرار این سامانه پردازش یکپارچه اسناد تجاری و گمرکی، ثبت نظاممند نتایج اعتبارسنجی و پردازش اطلاعات و همچنین تسهیل پرداخت حقوق و عوارض مرتبط بوده است. اجرای این پروژه توانست با حذف رویههای موازی و بهینهسازی فرآیندها، تأثیر بسزایی در تسریع عملیات تجاری داشته باشد.
آثار پنجره واحد تجارت در سنگاپور و غنا
| تجربه سنگاپور | کاهش تعداد اسناد از 35 به 1 کاهش هزینه های ثبت از 10 دلار سنگاپور به 2.8 به ازای هر سند عدم نیاز به ارسال چندباره اسناد عدم نیاز به مراجعه حضوری کاهش زمان دریافت تاییدیه از 7 روز به 10 دقیقه |
| تجربه غنا | کاهش مراحل دستی از 12 مرحله به 3 مرحله کاهش تعداد اسناد از 12 سند به 1 سند کاهش زمان ترخیص کالا از گمرک فرودگاهی از 3 روز به 4 ساعت کاهش زمان ترخیص کالا از بنادر از 7 روز به 2-3 روز |
مسیر پروژه:
این پروژه مرحله فاز 0 را طی کرده است و آماده برگزاری مناقصه و شناسایی مجری برای طراحی و استقرار شبکه تجارت فرامرزی است. انتظار می رود طی مدت 3 سال، کلیه اسناد حوزه تجارت فرامرزی به اسناد دیجیتال تبدیل شوند و همچنین تمامی فرایندهای فراسازمانی این بخش، بازمهندسی و هماهنگ سازی شده و از طریق یک شبکه منسجم ارائه شوند. همچنین کلیه دستگاه های مرتبط به شبکه تجارت فرامرزی متصل گردند.